اقتصادی مبتنی بر مشیتِ الاهی؟

در بخشی از قرآنِ کریم می‌خوانیم که خداوند در مقامِ پاسخ به مشرکینِ مکه که در تحقیرِ رسول‌الله و طعنِ آن جناب گفته بودند «چه‌را قرآن به مردی عظیم، مطاع و متمکن از قریتین (یعنی یکی از دوشهرِ مکه و طائف) نازل نشده است؟»، در قالبِ استفهامی انکاری فرمود: «آیا آن‌ها رحمتِ پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ [بل این] ماییم که معیشتِ آن‌ها را در زنده‌گیِ دنیا میان‌شان تقسیم کردیم و بعضی را بر بعضی [دیگر] برتری دادیم تا یک‌دیگر را تسخیر [و با هم تعاون] کنند و رحمتِ پروردگارت از آن‌چه جمع می‌کنند به‌تر است.»

کُلیتِ آن‌چه که از این آیات افاده می‌شود را علامه طباطبائی و دیگر مفسرین و مترجمینِ قدیم و اخیر بیان کرده و نوشته‌اند. اهمِ اشاره‌ی آیه‌ی سی‌ودومِ سوره‌ی مبارکه‌ی زخرف به مقدّر و مقسّم‌ بودنِ جامع و مطلقِ خداوند برمی‌گردد که درواقع هم شاملِ معیشت و امورِ دون و دنیاییِ بشر می‌گردد و هم شاملِ امرِ متعالی‌ای چون نبوت که رحمتِ خاصّه‌ی خداوند است.

اما فارغ از پیامِ اصلیِ آیه، یک اختصاصِ جالبِ اجتماعی-اقتصادی هم از قسمتِ «و رفعنا بعضهم فوق بعضٍ درجاتٍ لیتخذ بعضهم بعضا سُخریّا» قابلِ درک، تحلیل و برداشت است. در مباحثِ مرتبط به «مازادِ تولید» یا به عبارتِ دقیق‌تر مازادِ اجتماعیِ تولیدات می‌گویند مادامی که بهره‌وری در سطحی باقی بماند که هر فرد -تنها- قادر به تأمینِ معاشِ خودش باشد، تقسیمِ اجتماعی شکل نمی‌گیرد و بالتبع تمایزِ اجتماعی هم در آن جامعه غیرممکن است. یعنی شرایطی را درنظر بگیرید که همه در آن تولیدکننده‌اند؛ قهرا در چنین شرایطی همه از لحاظِ اقتصادی در یک سطح خواهند بود. در چون‌این شرایطی هرگونه افزایش در بهره‌وریِ کار موجبِ تولیدِ محصولاتِ مازاد و به تبعِ آن بروز نزاع بر سرِ چه‌گونه‌گیِ سهیم‌شدن در این مازاد می‌شود. از این‌‌ زمان به بعد قسمتی از بازدهِ کار ممکن است باعثِ محرومیتِ بخشی از جامعه از داشتنِ کار برای امرارِ معاش بشود. در این مقطع «کارِ لازم» صَرفِ امرارِ معاشِ تولیدکننده‌گان می‌شود و «کارِ اضافی» صرفِ حفظِ طبقه‌ی حاکم.

مفسران تسخیر را راندن معنی کرده‌اند و سخری را از روی قهر به سوی غرضی مخصوص رانده‌شده خوانده‌اند. یعنی طبقِ این آیه بعضی به‌ جهتِ تمکنی که دارند بعضی دیگر را به خدمت می‌گیرند. البته تعاونی که آقای مکارم در ترجمه و علامه طباطبایی در تفسیر -هردو- به آن اشاره کرده‌اند یک برداشتِ عقلیِ مبتنی بر واقعیات است و پرواضح است که در ظاهر و باطنِ آیه از تعاون و معاضدت به معنای هم‌دستی و برابریِ کلمه صحبتی به میان نیامده است (حداقل به نظرِ من).

مسئله‌ی جالبِ توجه برای من این بود که خداوند در این آیه تصریح فرموده است که نقشِ اراده‌ی انسان در ارتزاق و جای‌گاهِ اجتماعی و اقتصادی‌ش نقشِ کم و کوچکی‌ست و عمده‌ی تقدیر تحتِ مشیتِ الاهی‌ست و این به نوعی کار را سخت و نقشِ انسان را شبه‌منفعل یا کم‌اثر می‌کند. چون مشیت را گفته‌اند ترجیحِ بعضی از ممکنات بر بعضی دیگر -هرچه می‌خواهد باشد- بدونِ این‌که عدمِ رضایت یا رضایت دخیل باشد.

حال سوالِ اساسی‌ای که مطرح می‌شود این است که سیاست‌گذارانِ برنامه‌های اقتصادی و عالمانِ اجتماعی و اقتصاددانان چه‌گونه و بر چه اساسی باید برنامه‌ی اقتصادی یا توسعه‌ایِ جوامعِ اسلامی را تدوین کنند؟ آیا عدالتِ اجتماعی و اقتصادی در این صورت محتاجِ بازتعریف نیست؟ اصلا فراتر از این‌ها اقتصادِ منظورِ اسلام چه‌گونه اقتصادی‌ست؟ آیا طبقِ این آیه اقتصادِ منظورِ نظرِ اسلام اقتصادی آزاد و باز نیست؟ این‌ها را باید تبیین کرد و راجع بهشان بحث کرد. از دوستانِ حوزوی و اقتصادی هرکس تمایل داشت می‌تواند در این بحث (در بخشِ کامنت‌ها) مشارکت داشته باشد.

/ 4 نظر / 30 بازدید
یاسین

از یک حیثی، اقتصاد اسلامی معتقد به اقتصاد بازار و اقتصاد یباز است. آن حیث این است که افراد می‌توانند آزادانه فعالیت اقتصادی کنند و از یکدیگر پیشی بگیرند. خداوند مانعی بر سر راه کسب حلال امث قرار نداده و برخی را بر دیگران برتری می‌دهد این لازمه‌ی عدالت است که هر کس بتواند بر اساس توانمندی خود رشد کند و خداوند نیز بر اساس عدالت خود، تفاوت بین سطح زندگی مردم با یکدیگر را جایز دانسته است اما از حیثی، خداوند قوانینی را طرح می‌کند که بر اساس آنها بتواند این تخصیص بر اساس شایستگی را قوام بخشد یعنی اگر پدرم شایستگی چندانی نداشت و فقیر بود، این مانعی نشود برای آن که من رشد کنم و به شایستگی خودم برسم. لذا خداوند حقوقی را برای مستضعفین در ثروت صاحبان قدرت و ثروت تعیین فرموده و می‌فرماید: فی اموالکم حقّ معلوم، لالسائل و المحروم باز خداوند ذدر آیاتی دیگر، از گردش امور در دست اغنیاء و کنار گذاشتن ضعفاء نهی فرموده و می‌فرماید: لکی لا تکون دولة بین الاغنیاء منکم... لذا باید احکام اسلامی را مجموعه‌وار دید و نباید به تحلیلی که تنها از یک آیه مستفاد می‌شود تکیه کرد ارادتمند راستی اگر جواب دادی خبرم کن

احمد بابا آسارانی

در حد اهل حوزه واقتصاد نیستم و لذا پیشاپیش از ورودم عذرخواهی میکنم ، ادبیات متن چنان ثقیل بود که چند بار خواندم تا بفهمم. اما در کلاس تر جمه ای، سالها پیش در ترجمه آیاتی فکر کنم از سوره آل عمران که مضمون آن چنین بود "خداوند هر که را بخواهد عزیز می دارد و هر که را بخواهد ذلیل می شمارد " فرد مترجم که خاطرم نیست علمش در چه حد بود عقیده داشت که این همان تقدیر خداوند است که در آیات دیگر گروه اول (عزیز) را با امر به انفاق آزمایش می کند و گروه دوم (ذلیل)را با امر به صبر و توکل و باز ایشان عقیده داشتند که ابتلا و آزمایش گروه اول بر عکس تصور ظاهر دنیایی، بسیار سخت تر و خطرناکتر برای مبتلا می باشد

سید محسن خاتمی

سلام اول آن که مطلب های خوبی نوشته ای، رگه های تعقل دارد! تعقل! تبریک دارد. دوم آن که پری خانه به روز شد، هم با شعری تازه هم با افزودن لینک غم خاک ممنون از لطف تان یا علی

توکلی

به خانه ما سر بزن. حتما مطلبي پيدا مي‌کني که به آن علاقه‌مند شوي. يا حتي مي‌تواني مقاله‌اي بنويسي و پنجره تازه‌اي براي اهل خانه باز کني. "مي‌دونستي" www.midoonesti.com